سه «معجون» فولکلور جادوگری که امروز اهمیت پزشکی واقعی دارن!

با نزدیک شدن به هالووین، دوباره داستان‌های جادوگران و معجون‌هاشون زنده می‌شه؛ معجون‌هایی که اغلب شامل گیاهان ترسناکی مثل بلادونا (Belladonna)، ماندراک (Mandrake) و ماگ‌وُرت (Mugwort) هستن.

این گیاهان که با افسانه‌ها و فولکلور گره خوردن، مدت‌هاست که به جادو و طلسم ارتباط داده می‌شن.

با این حال، پشت این شهرت ترسناک، یه تاریخچه داروشناسی شگفت‌انگیز و در برخی موارد، ارتباط پزشکی مداوم نهفته‌ست.

۱. بلادونا (Belladonna)

بلادونا (Atropa belladonna) که به «سایه شب مرگبار» هم معروفه، یک تاریخچه طولانی و متناقض داره؛ هم به عنوان سم و هم دارو. اسمش که توی زبان ایتالیایی به معنی «زن زیبا» هست، به کاربرد آرایشی اون توی دوران رنسانس برمی‌گرده که زنان از آب توت‌های اون برای گشاد کردن مردمک چشمشون استفاده می‌کردن تا جذاب‌تر به نظر بیان.

اما این زیبایی با خطر همراهه. بلادونا به شدت سمیه. خوردن حتی چند برگ یا توت می‌تونه کشنده باشه و لمس اون پوست رو تحریک می‌کنه. همچنین در بسیاری از فرهنگ‌ها از خواص توهم‌زای اون استفاده شده.

قدرت این گیاه از آلکالوئیدهای تروپان مثل آتروپین و اسکوپولامین میاد. این ترکیبات جلوی عملکرد استیل‌کولین رو می‌گیرن؛ ماده‌ای که توی سیستم عصبی پاراسمپاتیک، پیام‌ها رو بین سلول‌های عصبی می‌فرسته.

این سیستم به تنظیم حرکت ماهیچه‌ها و عملکردهای کلیدی بدن مثل ضربان قلب، تنفس، حافظه، یادگیری، تعریق، هضم و دفع کمک می‌کنه.

توی پزشکی مدرن، از آتروپین برای گشاد کردن مردمک چشم در معاینات چشم‌پزشکی، درمان کندی ضربان قلب (برادی‌کاردی) و به عنوان پادزهر برای مسمومیت با ارگانوفسفات‌ها (ناشی از بعضی آفت‌کش‌ها یا عوامل جنگ شیمیایی) استفاده می‌شه. اسکوپولامین هم برای بیماری حرکت (Motion Sickness) و حالت تهوع بعد از عمل تجویز می‌شه.

۲. ماندراک (Mandrake)

ماندراک (Mandragora officinarum) هم یکی دیگه از گیاهان خانواده سایه شب هست که ریشه شبه‌انسانی اون، قرن‌ها الهام‌بخش افسانه‌ها بوده؛ از متون یونان باستان تا کتاب مقدس.

فولکلور هشدار می‌داد که بیرون کشیدن ماندراک از زمین، یه جیغ مرگبار رو آزاد می‌کنه؛ داستانی که تا مجموعه هری پاتر هم راه پیدا کرده.

توی جادوگری، اعتقاد بر این بود که ماندراک یه ماده کلیدی توی پمادهای پروازه، همچنین ازش به عنوان طلسم برای باروری و محافظت استفاده می‌شد و به معجون‌های عشق اضافه می‌شد، که شاید به دلیل اثرات توهم‌زای اون بوده. از نظر تاریخی، از اون به عنوان ماده بی‌حس‌کننده، آرام‌بخش و کمک‌کننده به باروری استفاده می‌شده.

مانند بلادونا، ماندراک هم حاوی آلکالوئیدهای تروپان مثل آتروپین و اسکوپولامین هست که خواص روانگردان دارن. یک مطالعه در سال ۲۰۲۲، ۸۸ کاربرد سنتی ماندراک رو فهرست کرده که شامل تسکین درد، آرام‌بخشی تا درمان اختلالات پوستی و گوارشی بوده.

با این حال، علم لزوماً همه این ادعاها رو تایید نمی‌کنه. اسکوپولامین می‌تونه به عنوان ضد اسپاسم عمل کنه، اسپاسم ماهیچه‌های روده رو تسکین بده و به مشکلات گوارشی کمک کنه.

۳. ماگ‌وُرت (Mugwort)

ماگ‌وُرت (از گونه‌های Artemisia) هم گیاه دیگه‌ایه که اغلب با جادو و شفا ارتباط داده می‌شه. به طور سنتی از اون برای تقویت رویاها و دفع ارواح شیطانی استفاده می‌شده. در سال ۲۰۱۵، جایزه نوبل به خاطر کشف آرتمیسینین اهدا شد؛ یک ترکیب ضد مالاریای که از Artemisia annua یا ماگ‌ورت سالانه به دست میاد.

توی طب سنتی چینی، ماگ‌ورت در موکسا (Moxibustion) استفاده می‌شه؛ درمانی که توی اون گیاه نزدیک نقاط طب سوزنی سوزانده می‌شه تا باعث تحریک بهبودی بشه. همچنین گیاه‌درمان‌ها از اون برای درمان نامنظمی‌های قاعدگی و مشکلات گوارشی استفاده می‌کنن.

آرتمیسینین موجود توی این گیاه ممکنه به آرامی رحم رو تحریک کنه و به تنظیم چرخه‌های قاعدگی کمک کنه. مطالعات حیوانی نشون می‌ده که عصاره برگ آرتمیسیا ممکنه با کاهش آزادسازی مواد شیمیایی التهاب‌زا از سلول‌های ایمنی، به درمان بیماری‌های التهابی پوست کمک کنه.

افسانه‌های پیرامون این گیاهان ممکنه شبیه داستان‌های فانتزی باشن، اما حقیقت به همون اندازه جذابه. نه جادوگری، بلکه علم شیمی – ترکیبات پیچیده‌ای که هم بر شفا در دوران باستان و هم بر پزشکی مدرن تأثیر گذاشتن.

در حالی که محققان همچنان پتانسیل این گیاهان رو کشف می‌کنن، اونا به ما یادآوری می‌کنن که بسیاری از افسانه‌ها ریشه در داروشناسی واقعی دارن. بنابراین، این هالووین، در حالی که معجون‌های خودمون رو هم می‌زنیم، ارزش داره یادمون باشه که جادوی واقعی بلادونا، ماندراک و ماگ‌وُرت نه توی خرافات، بلکه توی علم نهفته‌ست.

لینک منبع